Od czego jest zaćma? Poznaj 9 głównych przyczyn i chroń wzrok

Zaćma, znana również jako katarakta, to podstępna choroba oczu, która stopniowo prowadzi do zmętnienia naturalnej soczewki oka, upośledzając widzenie. Zrozumienie jej przyczyn jest absolutnie kluczowe, ponieważ pozwala nam świadomie dbać o zdrowie naszych oczu i wcześnie reagować na potencjalne zagrożenia, co może uchronić nas przed znacznym pogorszeniem wzroku.

Dlaczego soczewka oka mętnieje? Poznaj prawdziwe źródło zaćmy

Zaćma, czyli katarakta, to nic innego jak postępujące zmętnienie naturalnej soczewki oka, która w normalnych warunkach jest przezroczysta i odpowiada za precyzyjne ogniskowanie światła na siatkówce. Kiedy soczewka traci swoją przejrzystość, światło nie może dotrzeć do siatkówki w sposób klarowny, co prowadzi do stopniowego pogorszenia widzenia. Pacjenci często opisują to jako widzenie przez mgłę, zaparowaną szybę lub brudne okulary.

Mechanizm mętnienia soczewki jest złożony, ale w uproszczeniu polega na zmianach w strukturze białek, z których jest zbudowana. Z biegiem lat, a także pod wpływem różnych czynników, białka te ulegają denaturacji i agregacji, co sprawia, że soczewka staje się mniej elastyczna i traci swoją przezroczystość. Można to porównać do białka jaja, które pod wpływem ciepła zmienia się z przezroczystego w białe i nieprzejrzyste. W przypadku zaćmy proces ten jest znacznie wolniejszy i wynika głównie z zaburzeń metabolicznych w obrębie soczewki oraz naturalnego procesu starzenia się organizmu.

Wiek jako główny winowajca: dlaczego jest kluczowym czynnikiem ryzyka?

Nie ma co ukrywać, że wiek jest absolutnie dominującym czynnikiem w rozwoju zaćmy. W ponad 90% przypadków mamy do czynienia z tzw. zaćmą starczą, która jest naturalną konsekwencją starzenia się organizmu. To właśnie dlatego zaćma jest najczęstszą przyczyną odwracalnej ślepoty zarówno w Polsce, jak i na świecie. Szacuje się, że w naszym kraju problem ten dotyka od 800 tysięcy do nawet miliona osób, a zdecydowana większość pacjentów kwalifikowanych do operacji to osoby po 60. roku życia.

Z wiekiem w soczewce oka zachodzą nieuchronne zmiany. Włókna białkowe, z których jest zbudowana, stają się mniej elastyczne i bardziej podatne na uszkodzenia. Dochodzi do nagromadzenia się produktów przemiany materii, które zaburzają jej przezroczystość. Proces ten jest powolny i postępujący, co oznacza, że zaćma rozwija się latami, często niezauważenie, aż do momentu, gdy znacząco wpływa na jakość życia i codzienne funkcjonowanie. Niestety, z tym czynnikiem ryzyka nie możemy walczyć, ale możemy monitorować jego skutki.

Cukrzyca a wzrok: jak podstępna choroba przyspiesza rozwój zaćmy?

Cukrzyca, zarówno typu 1, jak i 2, to kolejny bardzo istotny czynnik ryzyka, który znacząco przyspiesza rozwój zaćmy. Pacjenci z cukrzycą mają kilkukrotnie wyższe ryzyko wcześniejszego pojawienia się zmętnienia soczewki, często w młodszym wieku niż osoby bez tej choroby. Głównym winowajcą jest tutaj hiperglikemia, czyli przewlekle podwyższony poziom cukru we krwi. Glukoza w nadmiarze przenika do soczewki, gdzie ulega przemianom metabolicznym, prowadząc do gromadzenia się szkodliwych substancji. Te z kolei uszkadzają włókna białkowe soczewki, powodując jej szybsze mętnienie i tworzenie się tzw. zaćmy cukrzycowej.

Jako ekspertka w dziedzinie zdrowia, zawsze podkreślam, że skuteczna kontrola cukrzycy jest absolutnie fundamentalna dla ochrony wzroku. Utrzymywanie stabilnego poziomu cukru we krwi, regularne wizyty u diabetologa i przestrzeganie zaleceń dietetycznych mogą znacząco spowolnić, a nawet zapobiec rozwojowi powikłań ocznych, w tym zaćmy. Pamiętajmy, że cukrzyca to choroba ogólnoustrojowa, a jej wpływ na oczy jest tylko jednym z wielu aspektów.

Kiedy leczenie staje się przyczyną: leki, które mogą wywołać zaćmę

Paradoksalnie, niektóre leki, choć ratują życie i poprawiają jakość funkcjonowania w wielu chorobach, mogą przyczyniać się do rozwoju zaćmy. Najważniejszą grupą są tutaj kortykosteroidy. Długotrwałe stosowanie tych leków, niezależnie od formy podania czy to doustnie, wziewnie (np. w astmie), czy w postaci kropli do oczu (np. w przewlekłych stanach zapalnych) jest istotnym czynnikiem ryzyka rozwoju tzw. zaćmy posterydowej. Mechanizm jej powstawania nie jest do końca poznany, ale wiąże się ze zmianami metabolicznymi w soczewce indukowanymi przez sterydy. Dlatego też, jeśli przyjmujesz sterydy przewlekle, regularne kontrole okulistyczne są niezbędne, aby wcześnie wykryć ewentualne zmiany.

Twój styl życia a ryzyko zaćmy: co możesz zmienić już dziś?

Nasz styl życia ma ogromny wpływ na zdrowie całego organizmu, w tym również na oczy. Przewlekła ekspozycja na promieniowanie ultrafioletowe (UV) bez odpowiedniej ochrony jest udowodnionym czynnikiem przyspieszającym rozwój zaćmy. Promienie UV uszkadzają białka soczewki, prowadząc do jej wcześniejszego zmętnienia. Dlatego zawsze rekomenduję noszenie okularów przeciwsłonecznych z filtrem UV, zwłaszcza w słoneczne dni, nawet zimą, oraz kapeluszy z szerokim rondem. To prosta, a zarazem bardzo skuteczna forma profilaktyki.

Niestety, na liście czynników ryzyka znajdują się również nałogi. Palenie papierosów podwaja ryzyko rozwoju zaćmy, a toksyny zawarte w dymie tytoniowym uszkadzają komórki soczewki i zaburzają jej metabolizm. Podobnie nadmierne spożycie alkoholu jest wskazywane jako czynnik ryzyka. Rezygnacja z palenia i umiar w spożyciu alkoholu to kroki, które mogą znacząco poprawić ogólny stan zdrowia i jednocześnie zmniejszyć ryzyko zaćmy. To są zmiany, które możesz wprowadzić już dziś!

Zaćma jako konsekwencja innych problemów zdrowotnych

Zaćma nie zawsze jest wynikiem starości czy cukrzycy. Czasem może być konsekwencją urazu oka. Tępy lub przenikający uraz gałki ocznej może prowadzić do rozwoju tzw. zaćmy pourazowej, która może pojawić się nawet wiele lat po samym zdarzeniu. Dlatego każdy uraz oka powinien być dokładnie zbadany przez specjalistę, nawet jeśli początkowo nie wydaje się poważny.

Istnieją również inne schorzenia okulistyczne, które mogą prowadzić do zaćmy wikłającej:

• Przewlekłe zapalenie błony naczyniowej oka
• Wysoka krótkowzroczność
• Przebyte operacje wewnątrzgałkowe (np. witrektomia)

Ponadto, niektóre choroby ogólnoustrojowe, choć rzadsze, również zwiększają ryzyko zaćmy:

• Tężyczka
• Atopowe zapalenie skóry (AZS)
• Niedoczynność przytarczyc
• Dystrofia miotoniczna
• Galaktozemia

Zaćma od urodzenia: czy można odziedziczyć problemy ze wzrokiem?

Choć znacznie rzadsza niż zaćma starcza, zaćma wrodzona jest poważnym problemem, który dotyka dzieci już od urodzenia lub rozwija się w pierwszych miesiącach życia. Jej przyczyny są różnorodne. Może być spowodowana infekcjami wewnątrzmacicznymi, takimi jak różyczka, którą matka przeszła w ciąży. Inne czynniki to uwarunkowania genetyczne, np. w przebiegu zespołu Downa, czy zaburzenia metaboliczne u płodu, takie jak galaktozemia. Wczesne wykrycie i leczenie zaćmy wrodzonej jest kluczowe dla prawidłowego rozwoju widzenia u dziecka, ponieważ nieleczona może prowadzić do trwałego niedowidzenia.

Czy zaćmie można zapobiec? Podsumowanie kluczowych czynników ryzyka

Chociaż na niektóre czynniki ryzyka, takie jak wiek czy genetyka, nie mamy wpływu, to w wielu przypadkach możemy świadomie działać, aby zminimalizować ryzyko rozwoju zaćmy lub opóźnić jej wystąpienie. Najważniejsza jest regularna profilaktyka i wczesne wykrywanie. Regularne badania okulistyczne, zwłaszcza po 40. roku życia, są nieocenione w wykrywaniu zaćmy na wczesnym etapie, kiedy objawy są jeszcze subtelne. Pamiętajmy, że im wcześniej zaćma zostanie zdiagnozowana, tym łatwiej można zaplanować dalsze postępowanie.

Zwróć uwagę na następujące objawy, które powinny skłonić Cię do wizyty u specjalisty:

• Stopniowe pogorszenie ostrości widzenia, zwłaszcza do dali.
• Widzenie "jak przez mgłę" lub "za brudną szybą".
• Trudności z widzeniem w nocy lub w słabym oświetleniu.
• Zwiększona wrażliwość na światło (olśnienia).
• Zmienione postrzeganie kolorów (są mniej intensywne, wyblakłe).
• Częsta potrzeba zmiany okularów, mimo że wada wzroku nie jest stabilna.