Astygmatyzm: wrodzony czy nabyty? Kiedy się pojawia i jak korygować?

Astygmatyzm, znany również jako niezborność, to jedna z najczęściej występujących wad wzroku, która dotyka znaczną część populacji. Wiele osób, u których zdiagnozowano tę wadę czy to u siebie, czy u dziecka zastanawia się nad jej pochodzeniem. Czy astygmatyzm jest wrodzony, czy może pojawić się w ciągu życia? W tym artykule, jako Inga Zawadzka, postaram się rozwiać wszelkie wątpliwości, szczegółowo wyjaśniając przyczyny, objawy oraz dostępne metody korekcji, abyście mogli poczuć się spokojniej i pewniej w kwestii zdrowia Waszych oczu.

Astygmatyzm: czy wada jest wrodzona, czy pojawia się z czasem?

Krótka odpowiedź: Tak, astygmatyzm najczęściej jest wrodzony

Odpowiadając wprost na pytanie, które nurtuje wielu moich pacjentów: tak, astygmatyzm najczęściej jest wadą wrodzoną. Co więcej, często obserwujemy jego dziedziczenie w rodzinach. Statystyki pokazują, że ponad 40% Polaków z jakąkolwiek wadą wzroku wymaga korekcji cylindrycznej, co świadczy o powszechności tego problemu.

Na czym polega różnica między wadą wrodzoną a nabytą?

Astygmatyzm wrodzony to najczęstsza forma niezborności. Wynika on zazwyczaj z niesferycznego kształtu rogówki, rzadziej soczewki, co oznacza, że ich powierzchnia nie jest idealnie okrągła. Ten typ astygmatyzmu jest często dziedziczny i ujawnia się już u dzieci, a w wielu przypadkach może nawet ulec zmniejszeniu lub stabilizacji w miarę rozwoju gałki ocznej, zazwyczaj do około 5-7 roku życia.

Z kolei astygmatyzm nabyty, jak sama nazwa wskazuje, pojawia się w ciągu życia i może rozwinąć się w każdym wieku. Jego przyczyny są różnorodne i obejmują urazy mechaniczne oka, blizny na rogówce powstałe po infekcjach, przebyte operacje okulistyczne (na przykład po usunięciu zaćmy), a także choroby rogówki, takie jak stożek rogówki, który powoduje jej postępujące uwypuklenie i ścieńczenie.

Rola genetyki: czy astygmatyzm można odziedziczyć po rodzicach?

Z mojego doświadczenia wynika, że genetyka odgrywa bardzo istotną rolę w powstawaniu astygmatyzmu. Choć nie zawsze jesteśmy w stanie wskazać konkretny gen odpowiedzialny za tę wadę, silne genetyczne podłoże jest powszechnie obserwowane. Jeśli rodzice lub dziadkowie mieli astygmatyzm, istnieje większe prawdopodobieństwo, że wada ta wystąpi również u ich dzieci czy wnuków. Dlatego zawsze pytam o historię chorób oczu w rodzinie.

Skąd bierze się astygmatyzm i jak powstaje?

Niesferyczna rogówka: dlaczego oko przypomina piłkę do rugby?

Główną przyczyną astygmatyzmu, zwłaszcza tego wrodzonego, jest niesferyczny kształt rogówki. Wyobraźmy sobie idealne oko jako piłkę do koszykówki gładką i idealnie okrągłą. W przypadku astygmatyzmu rogówka przypomina raczej piłkę do rugby jest bardziej zakrzywiona w jednym kierunku niż w drugim. Ten nieregularny kształt sprawia, że światło wpadające do oka nie jest skupiane w jednym punkcie na siatkówce, lecz w kilku, co prowadzi do powstawania zniekształconego i nieostrego obrazu. To właśnie dlatego osoby z astygmatyzmem często widzą rozmyte kontury lub "duchy" wokół przedmiotów.

Astygmatyzm nabyty: kiedy wada pojawia się w dorosłym życiu?

Choć astygmatyzm często towarzyszy nam od urodzenia, może on również pojawić się w dorosłym życiu, nawet jeśli wcześniej mieliśmy idealny wzrok. Przyczyny astygmatyzmu nabytego są zazwyczaj związane z zewnętrznymi czynnikami lub chorobami. W mojej praktyce często spotykam się z przypadkami, gdzie niezborność rozwija się z powodu:

• Urazów mechanicznych oka, które mogą prowadzić do zmian w kształcie rogówki.
• Blizn na rogówce, będących następstwem infekcji, stanów zapalnych lub urazów.
• Przebytych operacji okulistycznych, na przykład po usunięciu zaćmy, gdzie rogówka może ulec niewielkim zmianom kształtu.
• Chorób rogówki, takich jak stożek rogówki, w której rogówka stopniowo staje się cieńsza i bardziej stożkowata, co drastycznie zmienia jej krzywiznę.

Warto podkreślić, że wada ta może pojawić się w każdym wieku, dlatego regularne badania kontrolne są tak ważne.

Jak rozpoznać astygmatyzm u dorosłych i dzieci?

Zniekształcony obraz i bóle głowy: typowe sygnały u dorosłych

U dorosłych objawy astygmatyzmu są zazwyczaj dość wyraźne i łatwe do zauważenia. Pacjenci często zgłaszają mi następujące dolegliwości:

• Nieostre, zniekształcone widzenie, zarówno z bliska, jak i z daleka. Kontury przedmiotów mogą wydawać się rozmyte lub podwójne.
• Mylenie podobnych liter i cyfr, na przykład "H" z "N" lub "8" z "0".
• Widzenie "aureoli" lub smug wokół źródeł światła, szczególnie wieczorem lub w nocy.
• Częste bóle głowy, zwłaszcza w okolicy czoła i skroni, wynikające z nadmiernego wysiłku oczu.
• Uczucie zmęczenia oczu, pieczenie, a nawet łzawienie po dłuższej pracy wzrokowej, na przykład przy komputerze.

Subtelne znaki u niemowląt i małych dzieci: mrużenie, przechylanie głowy i niechęć do zabawy

Rozpoznanie astygmatyzmu u najmłodszych jest znacznie trudniejsze, ponieważ dzieci nie potrafią jeszcze jasno zakomunikować, że źle widzą. Dlatego rodzice powinni zwracać uwagę na subtelne sygnały, które mogą wskazywać na problem ze wzrokiem. Jako okulistka, zwracam uwagę na takie zachowania jak:

• Częste mrużenie i tarcie oczu, szczególnie podczas skupiania wzroku.
• Przechylanie głowy w jedną stronę lub przekrzywianie jej, aby "złapać ostrość" i widzieć wyraźniej.
• Podchodzenie bardzo blisko do telewizora, książek czy zabawek.
• Problemy z koncentracją, zwłaszcza podczas wykonywania zadań wymagających precyzji wzrokowej.
• Niechęć do czytania, rysowania lub innych czynności wymagających skupienia wzroku.
• Mylenie podobnych liter (np. O i D, P i B) lub cyfr, co może być zauważalne u dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym.

Dlaczego wczesna diagnoza u najmłodszych jest kluczowa dla rozwoju wzroku?

Nie mogę wystarczająco podkreślić, jak ważna jest wczesna diagnoza astygmatyzmu u dzieci, najlepiej przed 3. rokiem życia. Niekorygowana wada wzroku w okresie intensywnego rozwoju układu wzrokowego może prowadzić do poważnych konsekwencji, takich jak niedowidzenie, potocznie nazywane "leniwym okiem". Jest to stan, w którym jedno oko, mimo że strukturalnie zdrowe, nie rozwija prawidłowej ostrości widzenia, ponieważ mózg preferuje obraz z lepiej widzącego oka. Wczesne wykrycie i odpowiednia korekcja astygmatyzmu pozwalają na prawidłowy rozwój wzroku i zapobiegają trwałym problemom.

Diagnostyka i nowoczesne metody korekcji astygmatyzmu

Od komputerowego badania wzroku po mapę rogówki: jak wygląda wizyta u specjalisty?

Diagnostyka astygmatyzmu jest dziś bardzo precyzyjna i bezbolesna. Podczas wizyty u okulisty lub optometrysty przeprowadzane są kompleksowe badania. Zaczynamy zazwyczaj od komputerowego badania wzroku, czyli autorefraktometrii, która pozwala na wstępne określenie wady refrakcji. Następnie wykonujemy dokładne badanie ostrości wzroku i dobieramy odpowiednie szkła korekcyjne. W przypadku podejrzenia astygmatyzmu, szczególnie tego nieregularnego, często wykonuję również topografię rogówki. To zaawansowane badanie tworzy szczegółową "mapę" powierzchni rogówki, co pozwala mi na precyzyjne określenie jej kształtu i stopnia niezborności.

Okulary z cylindrami: najpopularniejsza i sprawdzona metoda korekcji

Toryczne soczewki kontaktowe jako alternatywa dla okularów

Czy astygmatyzm można wyleczyć? Opcje trwałej korekcji laserowej

Wielu moich pacjentów pyta, czy astygmatyzm można wyleczyć na stałe. Odpowiedź brzmi: tak, w wielu przypadkach jest to możliwe dzięki nowoczesnym metodom laserowej korekcji wzroku. Jest to opcja dla osób pełnoletnich, u których wada jest stabilna i nie przekracza zazwyczaj około 6 dioptrii. Zabieg polega na precyzyjnym wymodelowaniu kształtu rogówki za pomocą lasera, co pozwala na trwałe skorygowanie niezborności. Do najpopularniejszych i najskuteczniejszych metod należą FemtoLASIK czy SmartSight. Warto również wspomnieć o soczewkach wewnątrzgałkowych torycznych, które są wszczepiane podczas operacji usunięcia zaćmy, umożliwiając jednoczesną korekcję astygmatyzmu i przywracając ostrość widzenia.

Astygmatyzm na przestrzeni lat: czy wada może się zmieniać z wiekiem?

Astygmatyzm fizjologiczny u niemowląt: kiedy wada może się zmniejszyć?

To, co często uspokaja rodziców, to informacja o tzw. astygmatyzmie fizjologicznym u niemowląt. Szacuje się, że nawet do 60% dzieci w pierwszym roku życia może mieć pewien stopień astygmatyzmu. W wielu przypadkach jest to zjawisko przejściowe, a wada ulega zmniejszeniu lub całkowitej stabilizacji w miarę wzrostu i rozwoju gałki ocznej, zazwyczaj do około 5-7 roku życia. Dlatego tak ważne są regularne badania przesiewowe u najmłodszych, aby monitorować rozwój wzroku i w razie potrzeby wdrożyć korekcję.

Czy niezborność pogłębia się w dorosłym życiu?

U większości dorosłych astygmatyzm, jeśli jest wrodzony, ma tendencję do stabilizowania się. Oznacza to, że jego stopień nie powinien znacząco się zmieniać przez wiele lat. Jednakże, jak już wspomniałam, wada może się pogłębiać lub pojawić się na nowo w dorosłym życiu w wyniku czynników nabytych, takich jak urazy, choroby rogówki (np. stożek rogówki, który postępuje z czasem) czy zmiany po operacjach. Dlatego nawet jeśli masz już skorygowany astygmatyzm, regularne wizyty u specjalisty są kluczowe, aby monitorować jego stan.

Jak dbać o wzrok, by kontrolować postęp wady?

Kontrolowanie postępu wady wzroku, w tym astygmatyzmu, to przede wszystkim kwestia regularnych badań i higieny wzroku. Oto kilka praktycznych wskazówek, które zawsze przekazuję moim pacjentom:

• Regularne badania okulistyczne: Niezależnie od wieku, odwiedzaj okulistę przynajmniej raz na 1-2 lata, a w przypadku dzieci nawet częściej, zgodnie z zaleceniami specjalisty.
• Higiena wzroku: Robienie regularnych przerw podczas pracy przy komputerze (zasada 20-20-20: co 20 minut patrz na 20 sekund na obiekt oddalony o 20 stóp), dbanie o odpowiednie oświetlenie i unikanie nadmiernego obciążania oczu.
• Zbilansowana dieta: Bogata w witaminy i antyoksydanty (np. witamina A, C, E, luteina, zeaksantyna) wspiera zdrowie oczu.
• Ochrona przed słońcem: Noszenie okularów przeciwsłonecznych z filtrem UV chroni oczy przed szkodliwym promieniowaniem.

Życie z astygmatyzmem: fakty i mity

Mit: Okulary "leczą" astygmatyzm

Często słyszę od pacjentów pytanie, czy okulary "wyleczą" ich astygmatyzm. Muszę jasno powiedzieć, że to mit. Okulary korekcyjne, podobnie jak soczewki kontaktowe, nie leczą astygmatyzmu w sensie eliminowania jego przyczyny. Ich zadaniem jest korygowanie wady refrakcji, czyli poprawa ostrości widzenia poprzez odpowiednie załamywanie światła, tak aby obraz na siatkówce był wyraźny. Można je porównać do aparatu słuchowego pomaga słyszeć, ale nie leczy ubytku słuchu. Trwałe "wyleczenie" możliwe jest jedynie poprzez laserową korekcję wzroku lub wszczepienie soczewek wewnątrzgałkowych.

Fakt: Niekorygowany astygmatyzm może prowadzić do niedowidzenia

To absolutny fakt, który zawsze podkreślam, zwłaszcza w kontekście dzieci. Niekorygowany astygmatyzm, szczególnie jeśli jest znaczny i dotyczy tylko jednego oka, może prowadzić do rozwoju niedowidzenia, czyli wspomnianego wcześniej "leniwego oka". Mózg, otrzymując nieostry obraz z jednego oka, zaczyna go ignorować, co hamuje prawidłowy rozwój funkcji wzrokowych. Dlatego tak kluczowe jest wczesne wykrycie i natychmiastowe wdrożenie korekcji, aby umożliwić oku prawidłowy rozwój i zapobiec trwałym problemom ze wzrokiem.

Przeczytaj również: Astygmatyzm a ślepota: Czy grozi utratą wzroku? Poznaj fakty!

Czy astygmatyk może prowadzić samochód i pracować przy komputerze?

Zdecydowanie tak! Skorygowany astygmatyzm nie stanowi żadnej przeszkody w prowadzeniu samochodu, pracy przy komputerze czy wykonywaniu większości codziennych czynności. Dzięki odpowiednio dobranym okularom lub soczewkom kontaktowym, osoby z astygmatyzmem mogą cieszyć się pełną ostrością widzenia i komfortem. Kluczem jest regularne dbanie o wzrok, przestrzeganie zaleceń specjalisty i niebagatelizowanie żadnych niepokojących objawów. Pamiętajmy, że nowoczesna okulistyka oferuje wiele skutecznych rozwiązań, które pozwalają normalnie funkcjonować z tą wadą wzroku.