Wytrzeszcz oczu - przyczyny, objawy i kiedy pilnie do lekarza

Gdy oczy zaczynają wyglądać na bardziej wypukłe, powieki nie domykają się albo pojawia się podwójne widzenie, nie jest to wyłącznie kwestia wyglądu. Wytrzeszcz oczu może wynikać z choroby tarczycy, stanu zapalnego, urazu lub zmian w oczodole, dlatego wyjaśniam, na jakie objawy zwrócić uwagę, kiedy potrzebna jest pilna pomoc i jak wygląda diagnostyka oraz leczenie.

Co może oznaczać wytrzeszcz oczu i jak go rozpoznać

Egzoftalmia, nazywana też proptozą, oznacza przemieszczenie jednej lub obu gałek ocznych do przodu. Oko może być wysunięte symetrycznie albo wyraźnie bardziej po jednej stronie. Czasem wrażenie „dużych oczu” wynika jednak z cofnięcia powieki, budowy twarzy lub dużej krótkowzroczności, dlatego samo zdjęcie w lustrze nie wystarcza do rozpoznania.

Niepokój powinny wzbudzić zmiany, których wcześniej nie było, zwłaszcza gdy pojawiają się w ciągu dni lub tygodni. W praktyce najważniejsze jest porównanie obecnego wyglądu z wcześniejszymi fotografiami i sprawdzenie, czy zmieniła się ostrość widzenia, ruchomość oka albo możliwość pełnego zamknięcia powiek.

Najczęstsze przyczyny wysunięcia gałki ocznej

Choroby tarczycy i orbitopatia tarczycowa

Najczęściej problem wiąże się z chorobą Gravesa-Basedowa. Układ odpornościowy pobudza wtedy stan zapalny w tkankach otaczających oko, w tym w mięśniach zewnętrznych i tkance tłuszczowej oczodołu. Obrzęk wypycha gałkę oczną do przodu, a dodatkowo może powodować ściągnięcie powiek, uczucie piasku pod powiekami, światłowstręt i dwojenie.

Objawy oczne mogą wystąpić przed rozpoznaniem nadczynności tarczycy, w jej trakcie, a czasem także przy prawidłowym poziomie hormonów. Dlatego prawidłowe TSH nie zawsze zamyka diagnostykę. Ocenia się również inne hormony i przeciwciała, a ostateczny obraz łączy się z badaniem okulistycznym.

Stan zapalny, infekcja lub uraz

Nagłe wysunięcie oka z bólem, zaczerwienieniem, obrzękiem powiek i gorączką może wskazywać na zakażenie tkanek oczodołu. Przyczyną bywają także urazy, krwawienie za gałką oczną albo zaburzenia naczyń krwionośnych. W takich sytuacjach nie należy czekać, aż objawy same ustąpią.

Zmiany w oczodole

Jednostronna, powoli narastająca proptoza może mieć związek z guzem, torbielą, chorobą naciekową lub przewlekłym stanem zapalnym. Nie oznacza to automatycznie choroby nowotworowej, ale wymaga obrazowania, ponieważ okulista musi sprawdzić, co dzieje się za gałką oczną.

U dziecka nowe wysunięcie oka traktuję jako szczególnie ważny sygnał. Przyczyną może być infekcja, uraz, choroba tarczycy albo zmiana w oczodole, a tempo rozwoju objawów ma tu duże znaczenie.

Objawy, które często towarzyszą proptozie

Sam wygląd oka jest tylko jednym elementem obrazu. Wysunięta gałka oczna może gorzej współpracować z powieką, przez co powierzchnia oka wysycha i łatwiej ulega podrażnieniu. Typowe są:

• suchość, pieczenie i uczucie ciała obcego,
• łzawienie, zaczerwienienie i obrzęk spojówek,
• ból oka lub ból przy poruszaniu nim,
• ograniczenie ruchomości gałki ocznej,
• podwójne widzenie, szczególnie przy patrzeniu w określonym kierunku,
• niepełne domykanie powiek,
• pogorszenie ostrości widzenia lub widzenia kolorów.

Największe ryzyko dotyczy rogówki, czyli przezroczystej przedniej części oka. Jeśli powieki nie zamykają jej podczas snu, może dojść do nadmiernego wysuszenia, ubytku nabłonka, owrzodzenia, a w ciężkich przypadkach także do trwałego pogorszenia widzenia.

Nie każdy czerwony lub suchy wzrok oznacza chorobę oczodołu. Jeśli jednak dolegliwości występują razem z widocznym wysunięciem oka, nie ograniczałbym się do przypadkowych kropli „na zaczerwienienie”. Mogą chwilowo zmniejszyć dyskomfort, ale nie wyjaśnią przyczyny.

Kiedy potrzebna jest pilna pomoc okulistyczna

Do okulisty należy zgłosić się szybko przy każdym nowym, utrzymującym się wysunięciu oka. Pomocy tego samego dnia wymagają przede wszystkim:

• nagłe pogorszenie lub utrata widzenia,
• zmiana widzenia kolorów albo ubytek pola widzenia,
• silny ból oka lub ból pojawiający się nagle,
• gwałtownie narastający obrzęk i zaczerwienienie,
• gorączka, nudności lub silny ból głowy,
• niemożność zamknięcia powiek,
• objawy po urazie głowy lub oka,
• nowy wytrzeszcz u dziecka.

Jeżeli zmianom towarzyszą zaburzenia widzenia w jednym oku, nie warto czekać na planową wizytę. Przy nagłej utracie widzenia, silnym bólu lub objawach neurologicznych właściwym miejscem jest szpitalny oddział ratunkowy albo numer 112.

Jak wygląda diagnostyka krok po kroku

Badanie zaczyna się od rozmowy o czasie pojawienia się objawów, ich nasileniu, urazach, chorobach tarczycy, lekach i paleniu papierosów. Okulista sprawdza ostrość widzenia, reakcję źrenic, ruchomość oczu, stan rogówki, ciśnienie wewnątrzgałkowe i dno oka.

Do obiektywnej oceny wysunięcia służy egzoftalmometria. To pomiar położenia gałki ocznej względem brzegu oczodołu, który pozwala nie tylko potwierdzić problem, lecz także obserwować, czy zmiana postępuje.

W zależności od obrazu lekarz może zlecić:

• TSH, FT4 i FT3 oraz przeciwciała związane z chorobami tarczycy,
• badanie pola widzenia i widzenia barw,
• tomografię komputerową lub rezonans oczodołów,
• morfologię i badania stanu zapalnego, jeśli podejrzewa infekcję,
• dalszą konsultację endokrynologiczną, neurologiczną lub chirurgiczną.

Moim zdaniem szczególnie ważne jest, by nie kończyć diagnostyki na samym stwierdzeniu „to pewnie tarczyca”. Obustronne objawy często pasują do orbitopatii tarczycowej, ale jednostronna lub szybko narastająca zmiana wymaga dokładnego sprawdzenia oczodołu.

Na czym polega leczenie i co można zrobić od razu

Ochrona powierzchni oka

Przy suchości i niedomykaniu powiek lekarz może zalecić sztuczne łzy bez konserwantów, a na noc żel lub maść okulistyczną. Pomagają też okulary przeciwsłoneczne, ograniczenie dymu i suchego powietrza oraz spanie z lekko uniesioną głową.

Soczewki kontaktowe przy podrażnieniu lepiej czasowo zastąpić okularami. Nie stosowałbym natomiast samodzielnie kropli z antybiotykiem, sterydem ani preparatów obkurczających naczynia. Mogą zaszkodzić, zamaskować pogorszenie lub opóźnić właściwe rozpoznanie.

Leczenie przyczyny

W orbitopatii tarczycowej potrzebna bywa współpraca okulisty i endokrynologa. Leczenie obejmuje kontrolę hormonów tarczycy, ochronę rogówki, a przy aktywnym lub ciężkim stanie także leki przeciwzapalne i immunomodulujące. Palenie papierosów zwiększa ryzyko pogorszenia, dlatego jego całkowite odstawienie ma realne znaczenie.

Infekcje leczy się odpowiednimi antybiotykami, czasem konieczne jest opróżnienie ropnia. Jeśli pojawia się ropna wydzielina z oka razem z bólem, gorączką lub obrzękiem, nie należy zakładać, że to zwykłe zapalenie spojówek.

Przeczytaj również: Mroczki przed oczami u dziecka - kiedy trzeba pilnie do okulisty?

Kiedy rozważa się zabieg

Operacja może być potrzebna, gdy gałka oczna pozostaje silnie wysunięta, rogówka jest stale narażona na uszkodzenie, pojawia się ucisk na nerw wzrokowy albo utrwalone dwojenie. W orbitopatii tarczycowej stosuje się między innymi dekompresję oczodołu, czyli zwiększenie przestrzeni dla tkanek i gałki ocznej.

Zabieg nie jest jednak uniwersalnym rozwiązaniem dla każdego pacjenta. Najpierw trzeba ustalić przyczynę, aktywność choroby i zagrożenie dla widzenia. Czasem najważniejsze jest opanowanie stanu zapalnego, a dopiero później korekcja utrwalonych zmian powiek lub mięśni oka.

Nie czekaj, aż zmiana stanie się oczywista

Wysunięcie gałki ocznej nie jest chorobą, którą można wiarygodnie rozpoznać wyłącznie na podstawie wyglądu. Nowa, narastająca albo jednostronna zmiana powinna zostać oceniona przez okulistę, nawet jeśli nie boli.

Do czasu konsultacji można chronić oczy przed wysychaniem, unikać dymu i nie manipulować przy powiekach. Jeśli pojawia się nagła utrata widzenia, silny ból, gorączka lub niemożność zamknięcia oka, potrzebna jest pomoc pilna, ponieważ szybkie leczenie może zdecydować o zachowaniu wzroku.